Кабыл алынган кайрылуулар

Конституциялык соттун судьялар коллегиясынын 2026-жылдын 25-мартындагы аныктамасы менен «Эйр Манас» Авиакомпаниясы» ЖЧКсынын Кыргыз Республикасынын «Салык салуу, социалдык камсыздандыруу жана салыктык эмес кирешелер чөйрөсүндөгү Кыргыз Республикасынын айрым мыйзам актыларына өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө» Мыйзамынын 12-беренесинин төртүнчү абзацын жана 14-беренесинин 1-бөлүгүнүн 2-пунктун Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 6-беренесинин 5-бөлүгүнө ылайык келүүсүн текшерүү жөнүндө өтүнүчү өндүрүшкө кабыл алынды.

Кайрылуу субъектинин позициясы

Кайрылуу субъекти Кыргыз Республикасынын 2025-жылдын 31-июлундагы № 185 Мыйзамы менен 2025-жылдын 1-январына чейинки салык мезгилинде пайда болгон жана ушул Мыйзам күчүнө кирген күнгө карата төлөнбөгөн транспорт каражатына мүлк салыгы боюнча карызды эсептен чыгаруу каралганын белгилейт. Мында баштапкы редакцияда эсептен чыгарууга тоскоолдук кылуучу жагдайлардын катарына өндүрүү жөнүндө мыйзамдуу күчүнө кирген сот актысынын болушу киргизилген эмес.

Арыз ээси белгилегендей, кийинки 2025-жылдын 31-декабрындагы
№ 262 Мыйзамы менен карызды эсептен чыгарууга тийиш болгон адамдардын катарынан аларга карата өндүрүү жөнүндө мыйзамдуу күчүнө кирген сот актысы бар салык төлөөчүлөр чыгарылган, муну менен катар көрсөтүлгөн өзгөртүүлөргө 2025-жылдын 5-августунан тартып өткөн мезгилге карата күч берилген.

Кайрылуу субъектинин пикири боюнча, талашылып жаткан жоболорго өткөн мезгилге карата күч берилиши анын укуктук абалынын начарлашына алып келген, анткени мурда колдонулуп келген жөнгө салууга ылайык ал ишене алган карызды эсептен чыгаруу мүмкүнчүлүгү артка карай тартипте жокко чыгарылган. Арыз ээси ушундай жол менен ага карата ретроспективдүү түрдө кыйла жагымсыз укуктук кесепеттер белгиленген деп эсептейт, бул анын пикири боюнча Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 6-беренесинин 5-бөлүгүнө каршы келет.

Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун 2026-жылдын 9-мартындагы токтому менен А.Т. Ниязалиеванын кызыкчылыгын жактаган А.К. Акматбекованын жана М.Б. Султаналиевдин  “Кыргыз Республикасынын Адвокатурасы жана адвокаттык иш жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 8-1-беренесинин 7 жана 8-бөлүктөрүнүн Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 6-беренесинин 3-бөлүгүнө, 23-беренесинин 1, 4 жана 5-бөлүктөрүнө, 42-беренесинин 1-бөлүгүнө, 55-беренесине, 56-беренесинин 2-бөлүгүнө, 61-беренесинин 1, 2 жана 3-бөлүктөрүнө ылайык келүүсүн  текшерүү жөнүндө  өтүнүчү өндүрүшкө кабыл алынган.

Кайрылуу субъекттеринин позициясы

Арыз ээлери белгилегендей, талашылып жаткан жоболор Кыргыз Республикасынын Адвокатурасынын Этика боюнча комиссиясы адвокаттарга эскертүү жана сөгүш түрүндөгү тартиптик жаза чараларын колдонууга, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигине адвокаттын лицензиясынын колдонулушун токтотуу же андан ажыратуу жөнүндө сунуш киргизүүгө укуктуу экендигин карайт.

Арыз ээлеринин пикири боюнча талашылып жаткан жөнгө салуу Этика боюнча комиссияга лицензиянын колдонулушун токтотуу же андан ажыратуу жөнүндө сунушту өз алдынча таасир этүү чарасы катары же тартиптик жазага кошумча чара катары колдонууга жол берет, бул ченемдин укуктук аныксыздыгы жөнүндө  күбөлөндүрөт жана мындай чечимдер адвокат үчүн олуттуу кесепеттерге алып келиши мүмкүн болгонуна карабастан, анын эркин чечмеленишине жана ар кандай укук колдонулушуна шарт түзөт.

Мындан тышкары, арыз ээлери талашылып жаткан жоболор Этика боюнча комиссиянын чечими, Юстиция министрлигинин буйругу же алардын өз ара байланыштагы бул эки акты тең соттук тартипте даттанууга жатабы, так аныктоого мүмкүндүк бербейт, анткени бирдиктүү жол-жоболоштуруунун алкагында алардын укуктук маанисин ажыратпайт деп белгилешет. Бул, кайрылуу субъекттеринин пикири боюнча, ар-кандай сот өндүрүшүндө параллелдүү даттанууга жол берет, натыйжада өз убагында жана натыйжалуу соттук коргоого болгон укук бузулат.

Баяндалганды эске алуу менен арыз ээлери талашылып жаткан жоболорду Кыргыз Республикасынын Конституциясына карама-каршы келет деп табууну өтүнүшөт.

Конституциялык сотунун судьялар коллегиясынын 2026-жылдын 6-февралындагы аныктамасы менен Кыргыз Республикасынын Укук бузуулар жөнүндө кодексинин 552-беренесинин 1-бөлүгүнүн конституциялуулугун текшерүү жөнүндө С.А Матцаковдун жана Н.Ж. Жаныбековдун өтүнүчү өндүрүшкө кабыл алынган.

Кайрылуу субъекттеринин позициясы

Арыз ээлери укук бузуу жөнүндө иш боюнча биринчи инстанциядагы соттун чечимине даттанууда, апелляциялык сот талашылып жаткан ченемге ылайык, эки вариант менен гана чектелгенин белгилешет: чечимди өзгөртүүсүз калтыруу же аны жокко чыгаруу жана иш боюнча өндүрүштү кыскартуу.

Ошол эле учурда, апелляциялык сот мыйзамсыз же негизсиз деп тапса дагы, жол берилген мыйзам бузууларды жоюу үчүн маңызы боюнча жаңы чечим кабыл алууга же соттук актыны өзгөртүүгө ыйгарым укугу жок. Арыз ээлеринин пикири боюнча мындай чектөө натыйжалуу соттук коргоого тоскоолдук кылат жана жогору турган инстанцияда ишти кайра кароонун конституциялык кепилдиктерине карама-каршы келет.

Ошондой эле, мурда мыйзамдар апелляциялык инстанциядагы соттун кеңири ыйгарым укуктарын түздөн-түз караштыргандыгын, ал эми аларды алып салуу соттук коргоонун кыскарышы катары кабылданаарын белгилешет.

Жогоруда айтылгандарды эске алуу менен, кайрылуунун авторлору талашылып жаткан ченемди аппеляциялык соттун укук бузуу жөнүндөгү иш боюнча жаңы чечим кабыл алуу, соттук актыны өзгөртүү же жокко чыгаруу ыйгарым укугун жокко чыгарган бөлүгүндө Конституцияга карама-каршы келет деп таанууну өтүнүшөт.

Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун 2025-жылдын 29-декабрындагы токтому менен Кыргыз Республикасынын Жарандык процесстик кодексинин 370-беренесинин 6-бөлүгүнүн конституциялуулугун текшерүү жөнүндө Т.А Алмазбековдун жана В.Е. Гусевдин өтүнүчү өндүрүшкө кабыл алынган.

Кайрылуу субъекттеринин позициясы

Кайрылуунунсубъекттеримыйзам чыгаруучу тарабынан белгиленген ченем жарандын так жана негиздүү соттук чечимдерди алуу укугун иш жүзүндө чектейт деп эсептешет.Мындай ыкма, алардын пикири боюнча, кассациялык даттануу институтун анын укуктук дайындалышынан ажыратат, анткени арыз ээси келтирилген жүйөөлөргө жооп албайт жана натыйжада натыйжалуу соттук коргоо мүмкүнчүлүгүнөн ажырайт.Бул, арыздануучулардынырастоосубоюнча, укуктук аныктык принцибин бузат жана Конституциянын 61-беренесинин 1 жана 2-бөлүктөрүнө карама-каршы келет, ал ар бир адамга өзүнүн укуктары менен эркиндиктерин соттук коргоого, ошондой эле бузулган укуктарын бардык мыйзамдуу ыкмалар менен калыбына келтирүү укугуна кепилдик берет.

Өтүнүчтүнавторлорукассациялык инстанциядагы соттун чечимдерин жүйөлөмө милдетинин жоктугу процесстик кепилдик системасын алсыратып, соттук жоопкерчиликтин деңгээлин төмөндөтүп, мыйзамдуулуктун жана сот адилеттигине ишенимдин принциптерин бузат деп баса белгилешет.

Мындан тышкары, арыздануучулар талашылып жаткан ченем Жарандык жана саясий укуктар жөнүндө Эл аралык пактта, Адам укуктарынын жалпы декларациясында, ошондой эле Адам укуктары боюнча Европа сотунун практикасында бекемделген адам укуктарын коргоонун эл аралык стандарттарына карама-каршы келерин көрсөтүшөт, ага ылайык соттук чечимдердин жүйөлүүлүгү адилеттүү соттук териштирүү укугунун ажырагыс элементи болуп саналат.

Баяндалганды эске алуу менен, арыздануучулар талашылып жаткан ченемди Конституцияга карама-каршы келет деп таанууну суранышат.

Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун судьялар коллегиясынын 2025-жылдын 20-октябрындагы аныктамасы менен А.О. Мамбетказиевдин 2024-жылдын 9-февралындагы № 42 «Кыргыз Республикасынын Конституциясынын кабыл алынгандыгынын 30 жылдыгына жана Адам укуктарынын жалпыга таанылган декларациясынын 75 жылдыгына байланыштуу мунапыс жөнүндө» Кыргыз Республикасынын  Мыйзамынын 10-беренесинин 1-бөлүгүнүн жана Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин 93-беренесинин Конституциянын 60-беренесинин 1-бөлүгүнө, 1-беренесинин 1-бөлүгүнө жана 6-беренесинин 1 жана 2-бөлүктөрүнө ылайык келүүсүн текшерүү жөнүндө кайрылуусу өндүрүшкө кабыл алынган.

Кайрылуунун субъектисинин көз карашы:

Кайрылуунун субъектиси Мунапыс жөнүндө мыйзамдын 10-беренесинин 1-бөлүгүндө каралган мунапыс актысын аткаруунун алты айлык мөөнөтүн белгилөө адамдардын кыйла жеңилдетилген мыйзамды колдонууга болгон укугун чектейт жана кылмыш жоопкерчилигин жеңилдетүүчү мыйзамдын, убакыттык чектөөсүз өткөн мезгилге карата колдонулбай тургандыгын караган Конституциянын 60-беренесине карама-каршы келет деп көрсөткөн.

Мындан тышкары, арыз ээси Мунапыс жөнүндө мыйзамдын, «Мунапыс берүү негиздери жана аны колдонуу тартиби жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын, Кылмыш-жаза жана Кылмыш-жаза процессуалдык кодекстеринин жоболорунун дал келбестигине көңүл бурат, бул, анын пикири боюнча, укуктук аныксыздыкты жаратат жана мыйзамдуулук, гуманизм жана мыйзам алдында бирдейлик принциптерин бузат.

Ал ошондой эле, орун алган дал келбөөчүлүктүн натыйжасында мунапыс институту иш жүзүндө жазадан бошотууга гана алып келээрин, ал эми Кылмыш-жаза кодексинин 93-беренеси жазадан гана эмес, кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотууну, ошондой эле жазаны кыскартууну же жазанын жеңилирээк түрүнө алмаштырууну карайт деп белгилейт.

Жогоруда айтылгандарга байланыштуу арыз ээси талашылып жаткан ченемдерди Кыргыз Республикасынын Конституциясына карама-каршы келет деп таанууну өтүнөт.

Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун судьялар коллегиясынын 2025-жылдын 6-октябрындагы аныктамасы менен Т.А. Алмазбековдун Кыргыз Республикасынын «Кыргыз Республикасынын жарандыгы жөнүндө» Мыйзамынын 26-беренесинин 2-бөлүгүнүн 2-1-пунктунун Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 23-беренесинин 1 жана 2-бөлүктөрүнө, 51-беренесинин 2-бөлүгүнө ылайык келүүсүн текшерүү жөнүндөгү өтүнүчү өндүрүшкө кабыл алынды.

Кайрылуу субъектисинин позициясы

Кайрылуунун субъектиси талаштуу ченем улуттук коопсуздукка коркунуч туудурган иш-аракеттер үчүн жарандыгын бир тараптуу түрдө жоготууга жол берээрин, бул өз укуктук мааниси боюнча мамлекет тарабынан санкция болуп саналарын жана негизинен жарандыгынан ажыратууну билдирет деп көрсөтөт. Анын пикиринде, мындай чара жарандыгынан ажыратууга конституциялык тыюу салууга каршы келет, укуктук тактыктын, мыйзам алдында тең укуктуулуктун принциптерин бузат жана апатридизмге алып келиши мүмкүн. Ошондой эле арыз ээси мыйзамда жарандыкты калыбына келтирүү механизмдеринин жоктугун жана эл аралык стандарттарга ылайык келбегендигин белгилейт.

Ушундан улам арыз ээси талашка түшкөн ченемди Кыргыз Республикасынын Конституциясына карама-каршы келет деп таанууну өтүнөт.

2025-жылдын 16-сентябрындагы Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун судьялар коллегиясынын аныктамасы менен М.Г. Анарбаевдин Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза процессуалдык кодексинин (мындан ары – КЖПК) 95-беренесинин 1 жана 3-бөлүктөрүнүн Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 57-беренесинин 1, 3 жана 4-бөлүктөрүнө шайкештигин текшерүү жөнүндө өтүнүчү өндүрүшкө кабыл алынган.

Кайрылуу субъектинин позициясы

Талашка алынган ченемдер преюдиция институтун жөнгө салат. Алар мыйзамдуу күчүнө кирген сот чечимдеринин милдеттүү күчкө ээ болушун камсыз кылат жана жарандык ишти андан ары кароодо кылмыш иши боюнча өкүмдүн укуктук маанисин аныктайт.

Өтүнүч ээси бул ченемдердин конституциялуулугу боюнча күмөн саноолор бир нече айыпталуучу катышкан жазык ишинин алкагында пайда болгонун көрсөтөт. Анын арызында белгиленгендей, мындай жагдайда айыпталуучулардын бирине карата айыптоо өкүмүн чыгаруу иштин башка катышуучусунун күнөөсүн автоматтык түрдө аныктоого алып келиши мүмкүн. Анын пикири боюнча, мындай укуктук жөнгө салуу Конституциянын 57-беренесинин 1, 3 жана 4-бөлүктөрүндө бекитилген күнөөсүздүк презумпциясынын принцибин бузат.

Жогоруда баяндалгандарды эске алуу менен өтүнүч берүүчү КЖПКнын талашылып жаткан ченемдерин, алар сот өкүмдөрүнө жана башка соттук актыларга преюдициалдык маани берген бөлүгүндө, Конституцияга каршы келет деп таанууну суранат.

Конституциялык соттун судьялар коллегиясынын 2025-жылдын 25-мартындагы аныктамасы менен М.М. Жорокулов, Н.У. Кочкоров жана Т.У. Музулмановдун Жарандык процесстик кодекстин (ЖПК) 376-беренесинин Конституциясынын 24-беренесинин 2-бөлүгүнө жана 61-беренесинин 1-бөлүгүнө ылайык келүүсүн текшерүү жөнүндө өтүнүчү өндүрүшкө кабыл алынды.


ЖПКнын 376-беренесинде жаңыдан ачылган жагдайлар боюнча сот актысын кайра кароо жөнүндө арыз же сунуштама берүү тартиби көрсөтүлгөн. Бул берененин ченемине ылайык, аталган арыз же сунуштама ишке катышуучу жактар тарабынан гана берилет. Арыз ээлеринин пикиринде, талашылып жаткан ченем соттун чечими укуктарына таасирин тийгизген үчүнчү жактардын жаңыдан ачылган жагдайлар боюнча арыз берүү укугун чектеп, процесстик теңсиздикти жаратууда.

Арыздануучулар, талашылып жаткан ченемдин терс таасирин көрсөтүү максатында, өзүлөрү туш болгон талашылып жаткан ченемдин укук колдонуу тажрыйбасынын мисал келтиришкен. Мында, соттун чечими укуктарына таасирин тийгизген үчүнчү жактар Ноокат райондук сотуна жаңыдан ачылган жагдайлар боюнча сот актысын кайра кароо жөнүндө арыз менен кайрылган учурда, сот ЖПКнын 376-беренесине негизденип, арыз ээлери процесске катышуучулар болбогондуктан, арызды кабыл алуудан баш тарткан. Кайрылуу субъекттеринин пикири боюнча, мындай жагдай соттун чечими укуктарына таасирин тийгизген үчүнчү жактарды соттук коргонуу укугунан ажыратып, ишке катышкан жактарга карата тең эмес абалга коюуда.

Баяндалгандарды эске алуу менен, арыздануучулар талашылып жаткан ченемди Конституцияга карама-каршы келет деп таанууну өтүнүшүүдө.